HISTORIA INSTYTUTU WZORNICTWA PRZEMYSŁOWEGO
Instytut Wzornictwa Przemysłowego był jedną z pierwszych w powojennej Europie placówek promujących wzornictwo. Powstał w 1950 roku, wcześniej niż słynny paryski Instytut Estetyki Przemysłowej Jacques'a Vienota. Założycielką Instytutu i do 1968 roku dyrektorem ds. artystycznych była profesor Wanda Telakowska, nazywana Joanną d’Arc polskiego wzornictwa. „Piękno na co dzień dla wszystkich. Dobre wzory wyrobów masowej produkcji są wartością gospodarczą. Dobre wzory są również wartością kulturową” – te idee realizowała poprzez upowszechnianie nowego, racjonalnego wzornictwa.
1950-1960 - IWP wśród pierwszych w powojennej Europie placówek promujących wzornictwo
1972-1980 - IWP jako jednostka naukowo-badawcza
1980-1991 - IWP stawia na ergonomię i upowszechnianie
1992-2000 - Program Dobry Wzór jako odpowiedź na potrzeby gospodarki rynkowej
2000-2006 - Rozwój badań ergonomicznych i biomechanicznych
2006-2009 - IWP doradcą dla przedsiębiorstw i administracji
1950-1960
IWP wśród pierwszych w powojennej Europie placówek promujących wzornictwo
IWP powstał 1 października 1950 roku, wcześniej niż słynny paryski Instytut Estetyki Przemysłowej Jacques'a Vienota. Powołał go do życia ówczesny minister przemysłu lekkiego Eugeniusz Stawiński, podejmując decyzję o przekształceniu działającego do tej pory Biura Nadzoru Estetyki Produkcji. Wykonanie decyzji powierzył Leopoldowi Tyrmandowi, swojemu radcy, byłemu studentowi architektury w Académie des Beaux-Arts, paryskiej ASP. Głównym zadaniem Instytutu było „...prowadzenie prac naukowo-badawczych, mających na celu podniesienie poziomu estetyki produkcji, opracowanie wytycznych dla gospodarki planowej w zakresie wzornictwa przemysłowego”. Utworzono w nim m.in. działy: badania rynków, artystyczny, wystaw, pokazów i rewii, doszkalania oraz zakłady: drzewny, dziewiarski, graficzny, odzieżowy, skórzany, szklarsko-ceramiczny i włókienniczy.
Twórczynią idei Instytutu, jego założycielką i do 1968 roku dyrektorem ds. artystycznych była profesor Wanda Telakowska, nazywana Joanną d’Arc polskiego wzornictwa. „Piękno na co dzień dla wszystkich. Dobre wzory wyrobów masowej produkcji są wartością gospodarczą. Dobre wzory są również wartością kulturową” – te idee realizowała poprzez upowszechnianie nowego, racjonalnego wzornictwa. Starała się włączać inwencje plastyczne różnych środowisk do wzornictwa przemysłowego, aby zachować jego narodowy charakter. Podkreślała zasadę celowości i całościowości projektowania.
Instytut organizował wystawy, promował wzornictwo w prasie, radio i telewizji, wydawał własne publikacje – biuletyny i „Wiadomości IWP”. Informował o nowych tendencjach za granicą. Udostępniał zbiory swojej biblioteki, szkolił plastyków, techników i handlowców, rzemieślników, pracowników spółdzielni, nauczycieli i studentów. Prowadził prace naukowo-badawcze i współpracował z przemysłem wdrażając nowe wzory, zaprojektowane w IWP. Jarosław Iwaszkiewicz zauważył w 1955 roku: „Kto zwiedzał Instytut Wzornictwa Przemysłowego ten wie, jakie skarby on chowa” . Wśród osobistości, które od początku go odwiedzały byli m.in. królowa belgijska Elżbieta (1955), żona premiera Szwecji Aina Erlander (1967), francuski aktor Gerard Philipe (1954) czy Raisa Gorbaczowa (1988).
Przekształcony w placówkę międzyresortową Instytut Wzornictwa Przemysłowego podlegał Urzędowi Rady Ministrów (1960-1965), a następnie Komitetowi Nauki i Techniki (1965-1968) i Centralnemu Urzędowi Jakości i Miar. Merytorycznie nadzorowała go Rada Wzornictwa i Estetyki Produkcji Przemysłowej, powołana w 1959 roku.
Na początku 1966 roku Instytut zmienił gmach i adres na Świętojerska 5/7, gdzie mieści się do dziś (wcześniejsza siedziba znajdowała się tuż obok, przy Ciasnej, ale miała adres Długa 10). Działalność w nowym miejscu zainaugurowała otwarta w lipcu wystawa „15 lat Instytutu Wzornictwa Przemysłowego”.
W tym czasie Instytut zatrudniał setki projektantów wzornictwa. Prowadził prace badawcze i projektowe na potrzeby wielu branż. Zajmował się wyposażeniem mieszkań, przedszkoli, szkół podstawowych, sanatoriów, szpitali, hoteli, zakładów gastronomicznych i miejsc pracy. I nie były to już tylko projekty pojedynczych produktów, ale założenia do tzw. projektowania kompleksowego. Tego rodzaju podejście do wsparcia przemysłu było innowacyjne w latach 60. (i nadal takie pozostaje w wielu branżach).
Szczególnie prężny był Zakład Wzornictwa Środków Transportu i Wzornictwa Aparatury Pomiarowej. Jego inżynierowie, konstruktorzy i plastycy inspirowali branżowe biura konstrukcyjne. Prowadzili prace studyjne, opracowali założenia funkcjonalne i projekty samochodów ciężarowych, autobusów, wagonów, lokomotyw, tramwajów i innych wyrobów przemysłu ciężkiego.
W IWP powstały też nowe komórki: Zakład Badań Ergonomicznych, pierwszy tego rodzaju ośrodek w Polsce, Zespół Barwy i Światła, Pracownia Środowiskowych Inwencji Plastycznych, która prowadziła działania eksperymentalne oraz Zakład Sterowania Jakością.
1972-1980
IWP jako jednostka naukowo-badawcza
Od 1972 roku IWP podlegał ministrowi nauki, szkolnictwa wyższego i techniki jako jednostka naukowo-badawcza wzornictwa przemysłowego. Zakres jego działań rozszerzył się o analizowanie potrzeb społecznych, gospodarczych i kulturowych, określanie wymagań użytkowych i estetycznych oraz doskonalenie – w oparciu o ergonomię – projektowania wyrobów.
Instytut badał i projektował dwa środowiska – mieszkania i pracy. Przystąpił m.in. do rządowego programu dotyczącego rozwoju budownictwa mieszkaniowego. Koordynował prace badawcze nad połączeniem nowej funkcjonalności mieszkań z poprawą użyteczności ich wyposażenia. Badał wpływ zjawisk i sytuacji społecznych na strukturalne i funkcjonalne właściwości mieszkań ¬ w tej dziedzinie spektakularne wyniki miał nowy Zakład Struktur Użytkowych. Utworzony w 1975 roku Ośrodek Studialno-Projektowy Kultury Mieszkania opracowywał wzorce wykończenia i wyposażenia mieszkań.
Powstał też Zakład Podstawowych Problemów Wzornictwa Ubioru do Pracy, który zajął się typizacją i unowocześnieniem odzieży roboczej i ochronnej. Wspomagany przez Polską Akademię Nauk, badającą zmiany we wzorach konsumpcji, dostarczał danych do przygotowania Polskich Norm.
Wydany w 1972 roku „Mały atlas antropometryczny dorosłej ludności Polski dla potrzeb projektowania” oraz o rok późniejsza publikacja „Fantomy płaskie” zawierały wyniki prac Zakładu Badań Ergonomicznych.
Prof. Wanda Telakowska proroczo napisała we wstępie do katalogu wystawy „Rodzimość we wzornictwie” (1978 r.):
Troska o dalszy rozwój plastycznych inwencji w naszym kraju jest uzasadniona nie tylko koniecznością zachowania [...] ciągłości [kultury], ale potrzebą znalezienia szerokich form aktywizacji życia społecznego [...]. Wzbogacana stale konsumpcja jest prawdopodobnie jednym z warunków dalszego rozwoju. Jeżeli jednak jest to warunek konieczny, to na pewno nie wystarczający. Twórczość może również przyczynić się wydatnie do wzbogacenia egzystencji przyszłych pokoleń, z których dużą część pracy zdejmą komputery i inne zmechanizowane aparaty i maszyny.
W 1978 roku zbiory wzorcowni IWP zostały przekazane Muzeum Narodowemu w Warszawie.
1980-1991
IWP stawia na ergonomię i upowszechnianie
W latach 80. IWP podlegał Urzędowi Postępu Naukowo-Technicznego i Wdrożeń i przede wszystkim realizował program „Wzornictwo i ergonomia w procesie kształtowania nowoczesnych wyrobów przemysłowych”. Prowadził pomiary antropometryczne i biomechaniczne, których wyniki były wykorzystywane do projektowania przestrzeni pracy, elementów wyposażenia, a także do ich diagnostyki i oceny (m.in. za pomocą skonstruowanego na potrzeby Laboratorium Ergonomicznego uniwersalnego stanowiska badawczego Ergodidac 2. Badał standardowe wyroby do wnętrz mieszkalnych: kuchnie i ich wyposażenie, meble dla dzieci, szkło i ceramikę, materiały wykończeniowe. Prowadził socjologiczne badania potrzeb, przestrzeni i funkcji. Poświęcał wiele uwagi ludziom niepełnosprawnym – analizował ich potrzeby, prowadził prace studialno-projektowe dotyczące wnętrz, sprzętów i ubrań dla nich.
Ponadto formułował zalecenia do projektowania wyrobów. Opracował wzorniki barw, a także dokumentację odzieży roboczej i ochronnej. Prowadził konsultacje, analizy wzorniczo-ekonomiczne, doradztwo. Dostarczał informacji z teorii i historii wzornictwa. Udostępniał biblioteczne zbiory publikacji własnych, krajowych i zagranicznych, wszechstronne informacje o wyrobach, projektantach, producentach.
W sytuacji zapaści krajowego przemysłu działalność IWP nie miała jednak istotnego wpływu na produkcję przedsiębiorstw. Organizowane wystawy, często wywożone także za granicę, przyciągały tłumy zainteresowanych. Pokazywane przy Świętojerskiej współczesne wzornictwo zagraniczne, m.in. duńskie, fińskie, holenderskie czy włoskie budziły podziw i zazdrość. Prezentacja i sprzedaż wyrobów polskich projektantów i producentów ¬ zwłaszcza mebli, dywanów, płytek ceramicznych, sprzętu RTV i AGD ¬ w instytutowej galerii powodowały kilometrowe kolejki, tworzenie społecznych list oczekujących i prowokowały wciąż to samo pytanie: Gdzie jeszcze można to kupić?
1992-2000
Program Dobry Wzór jako odpowiedź na potrzeby gospodarki rynkowej
Od 1992 roku Instytut podlegał ministrowi przemysłu i handlu, a następnie ministrowi gospodarki, kontynuując działalność jako jednostka badawczo-rozwojowa. Od samego początku wprowadzania w Polsce gospodarki rynkowej starał się uświadomić decydentom różnych szczebli, przedstawicielom przemysłu, handlu, ale też użytkownikom wyrobów, że wzornictwo jest jednym z podstawowych czynników kształtowania jakości produktu, ważnym narzędziem skutecznego marketingu i poprawy konkurencyjności. Służył temu przede wszystkim autorski program Dobry Wzór, realizowany od 1993 roku. W corocznych konkursach znakiem Dobry Wzór nagradzane były najlepsze polskie produkty, a następnie prezentowano je szerokiemu gronu odbiorców na wystawach pokonkursowych.
W 1998 roku Instytut otworzył pierwszą wystawę Design Młodych, której celem była promocja młodych designerów, rozumiana jako pomoc w pierwszych kontaktach z producentami. Od tamtej pory co dwa lata pokazywał najlepsze prace dyplomowe absolwentów wydziałów wzornictwa i architektury wnętrz.
2000-2006
Rozwój badań ergonomicznych i biomechanicznych
Struktura Instytutu wciąż się zmieniała. Podejmując próby dostosowania się do oczekiwań i potrzeb gospodarki, na początku nowego tysiąclecia placówka skoncentrowała zainteresowania badawcze na obszarze ergonomii i biomechaniki. Na podstawie wyników tych badań w IWP opracowano specjalistyczne zbiory danych i wymagań ergonomicznych, niezbędnych do projektowania mebli szkolnych oraz ubrań dla niepełnosprawnych, odzieży ochronnej dla służb ratownictwa medycznego, osób wykonujących prace rolnicze i leśne. Zaprojektowano również nową odzież dla tych czterech grup użytkowników. Wydano nowy „Atlas antropometryczny populacji polskiej”, przydatny do projektowania funkcjonalnej przestrzeni i wyrobów. Powstał bank danych ergonomicznych Ergodesign, zawierający wymiary dzieci i młodzieży, osób dorosłych, także starszych i niepełnosprawnych.
2006-2010
IWP doradcą dla przedsiębiorstw i administracji
Jesienią 2006 roku dyrektorem IWP została Beata Bochińska, krytyk designu i jednocześnie praktyk w zakresie doradztwa i promocji wzornictwa, założycielka i właścicielka Autorskiego Banku Projektów Wzornik, profesjonalnej firmy doradczej z wieloma wdrożeniami w przemyśle.
Od początku 2008 roku IWP jest spółką z ograniczoną odpowiedzialnością, jednoosobową spółką Skarbu Państwa. Nowa strategia zakłada skoncentrowanie się na doradztwie dla przedsiębiorstw, administracji rządowej i samorządowej, a jednocześnie skomercjalizowanie działalności i restrukturyzację organizacji, tak by Instytut mógł spełniać swoje zadania i być pożądanym partnerem do współpracy przez firmy i instytucje.
W odrodzonym IWP wszystkie działania zostały uporządkowane w trzy nurty:
- Centrum Design zajmuje się upowszechnianiem wzornictwa poprzez wystawy i wydawnictwa. Dział Biblioteka i Multimedia posiada i udostępnia, również w Internecie, jeden z największych na świecie (liczący ponad 46 tys. tytułów i na bieżąco aktualizowany) księgozbiorów wyspecjalizowanych w dziedzinie wzornictwa.
- Edusign prowadzi szkolenia i konferencje dla przedsiębiorców i projektantów.
- DesignLab prowadzi projekty doradcze oraz badania nad obszarami zarządzania wzornictwem i wdrażania nowego produktu oraz ergonomii i biomechaniki.
Obecne zadania to przede wszystkim nowe inicjatywy. Ale Instytut kontynuuje i rozwija swoje wcześniejsze, sprawdzone programy. Konkurs Dobry Wzór w 2008 roku obchodził 15-lecie, ale w 2007 roku zmienił formułę ¬ teraz nagradza najlepsze na polskim rynku projekty dla domu, biura i strefy publicznej, a poza tytułem Dobry Wzór przyznawane są też: Wzór Roku ¬ przez ministra gospodarki oraz Designer Roku ¬ przez prezesa IWP. Inny konkurs ¬ promujący młodych projektantów Young Design ¬ według nowych zasad odbywa się z udziałem jury składającego się w dużym stopniu z przedsiębiorców, a jego laureat otrzymuje stypendium pieniężne im. prof. Wandy Telakowskiej.
Jednym z pierwszych nowych działań były wszechstronne badania aplikacji wzornictwa w 400 polskich przedsiębiorstwach, przeprowadzone w 2007 roku na zlecenie Ministerstwa Gospodarki. Zakończyły się raportem, którego rekomendacje poskutkowały ujęciem wzornictwa w ramy strategicznych programów rządowych rozwoju gospodarki.
Nową formą promocji wzornictwa i dobrych praktyk są Gdynia Design Days, organizowane przez IWP z samorządem miasta Gdynia i partnerami komercyjnymi. Celem imprezy jest popularyzacja designu wśród firm, instytucji oraz mieszkańców i turystów Trójmiasta. W 2009 roku odbywa się jej druga edycja.
Ważną inicjatywą IWP jest, dostępny on-line, Słownik Projektantów Polskich. Zawiera sylwetki ponad 500 projektantów wzornictwa z wdrożeniami w przemyśle, od lat 50. do dziś.
Potencjał organizacyjny i silna pozycja eksperta wzornictwa zaowocowała dwoma dużymi programami: zainaugurowanym w 2008 roku studium podyplomowym Zarządzanie Wzornictwem, współorganizowanym z SGH; oraz przyznaniem w roku 2008 grantu na projekt kluczowy Zaprojektuj Swój Zysk ¬ trzyipółrocznego programu promocji wzornictwa dla 550 firm i 100 studiów projektowych, o wartości blisko 20 milionów złotych. Celem projektu kluczowego, w stu procentach finansowanego ze środków unijnych, jest zbudowanie otoczenia biznesowego firm i przedsiębiorstw, w którym będą one mogły rozwijać konkurencyjne produkty dzięki wykorzystaniu wzornictwa.
Od 2008 roku Instytut jest współorganizatorem polskiej edycji konkursu firmy Microsoft pod nazwą Imagine Cup, w którym uczestniczą projektanci oprogramowania oraz wzornictwa (dzięki zaangażowaniu IWP). W uznaniu dla wartościowej i innowacyjnej formuły i sprawnej organizacji konkursu, Microsoft zdecydował o zorganizowaniu w Polsce światowych finałów Imagine Cup 2010.
